Serbest Kürsü / A. Haluk BALABAN

FERFENE BİN YILLIK OĞUZ VE SEĞMEN TÖRESİ

Ferfenenin kelime manası aydınlatma, aydınlanmadır. Ferfene, Ankara’da fakir ile zenginin, zade ile avamın, makam sahibi ile sade vatandaşın aynı sofrada, eşit miktarda her türlü masrafa katıldığı yemektir. Sohbet, muhabbet, saz, söz ve oyunların oynadığı birlikteliktir.

A. Haluk BALABAN

Ferfeneye katılım edep sahibi kişilerin akil adamların birlikteliğidir. Arifane sözlerin söylendiği; gelenlerin her konuda aydınlandığı; örfünü, âdetini, geçmişini öğrendiği, yâd ettiği; devletin ve milletin bekası için düşüncelerin söylendiği ortamdır.

Ferfene, eski Ankara’da büyük konaklarda uygulanır. Ferfeneye çağrı ferfenenin adap ve edebini bilen umumiyetle Seymen büyükleri tarafından yapılır. Okuyucu tabir edilen kimselerin hane dolaşarak daveti ile yapılır.

Ferfene içkisiz, işretsiz bir toplantıdır. Genellikle Ankara’da yatsı namazından sonra, bayramların ikinci günü yapılır. Gündüz de yapılabilir. Ankara’da haftada bir gece yapılan ve farklı kimselerin davet edildiği, ilim, bilgi sahipleri kişilerin sözlü anlatımların yapılması ve mutlaka katılımcıların tanıtılması ve hal hatır sorulması hastalığının sıkıntılarının sorulması ve elden gelecek yardım ve desteğin kararlaştırılması düşünülen birlikteliktir.

Ferfene, Osmanlı’nın kuruluşunda, Selçuklu’da Türklerin ananevi bir sivil toplum kuruluşu gibi görev yapmıştır. Bulunduğu toplumu aydınlatan akil adamlar ile aksakallıların yönetiminde her ferfene, seçilen önemli bir konu üzerinde sohbet danışma, aydınlatma ve meşveret olarak süre gelmiştir. Kırgızlarda Ataman, Oğuzlarda Oğuz Atalar, bilgili, tecrübeli, devlet umuru görmüş kişilerce ve seğmen büyüklerince yönetilmiş, asırlardır yaşayan bir töredir.

Tarihte Oğuz kocaların (aksakallı Oğuz Ataların) Türkmen Kocalarının (Türkmen atalarının) liderliğinde düzenlenen ferfeneler, toplumun, milletin bekası için bir sivil toplum kuruluş görevini yapagelmiş, halkın diri, uyanık kalmasında ve aydınlatılmasında önemli rol oynamıştır.

Günümüze gelen ferfeneleri toplum liderleri, aksakallı, ak saçlı bilge kişiler ve seğmen büyükleri düzenler. Otantik, geleneksel özelliklerini kaybetmeden Anadolu’nun aydınlatılmasında, toplumun birliğinin dirliğinin sağlanmasında, gelecek nesillere örnek teşkil etmesi önemlidir. Özellikle Ankara’daki Ankara Kulübü’nde kanaat önderlerince, genç ve yaşlı seğmenlerce yaşatılmaktadır.

Anadolu’da Köy odalarında, köy konaklarında, Ankara’da geniş büyük ev ve konaklarda yapıla gelen renkli bir oluşumdur. Bazıları Ankara’daki “Cümbüş Olayı” ile bu ferfeneyi karıştırsa da ikisinde de adap edep gerektiren örf ve gelenekler vardır. Tarihi olaylar, savaşlar ve savaş hatıraları gazilerin ağızlarından veya bilge kişilerin ağızlarından anlatılır.

Ferfenede önce yemek yenir. Yemek günün şartlarına göre en ekonomik. Tarzda herkesin damak tanına uygun yemekler hazırlanır. Ankara’da Ferfene yemeğini hazırlayan aşçı (erkek veya kadın olabilir) önceden yemek hazırlığını yapar. Büyük sofra bezi üzerine konan sinilere yemekler konur herkes bağdaş kurarak oturur.

Ferfenenin en yaşlı kişisinin besmele çekmesinden sonra buyur ağalar sözü üzerine herkes yemek yemeye başlar. Yemeğin servis edilmesi en genç kişilerce yapılır makam ve rütbesine bakılmaksınız herkes hizmete mecburdur.

Yemek sonrası dua okunur. Okunan dua şükür duasıdır. Geçmişlere Fatiha ile biten bu duayı, ilim sahibi ve yine en yaşlı kişiler okutur.

Dua sonrası kısa sohbet, danışma ve fikir alışverişleri yapılır. Günün önemli konuları bilgi sahiplerince anlatılır yani ferfeneye katılanlar aydınlatılır. Ferfenenin adabı “Biliyorsan konuş, bilmiyorsan sukut et”tir.

Ferfenede özellikle halkın tümünü ilgilendiren konularda seçilen bir konu üzerinde tartışma ve bilgilendirme yapılır, toplumun bilgi ve kültür birikimine çok büyük katkıda bulunulur. Gelecek ferfenenin planlanması nerede ve nasıl yapılacağı konuşulur.

Ferfenelerde sohbet sonrası saz başlar, “saz başlayınca söz susar”. Önce divan ayağından, garip ayağından ezgiler çalınır okunur. Sonra sözlü türkülere ve kırık havalara geçilir. Saza ara verildiğinde mevsime göre çay, ayran veya şerbet içilir, ihtiyaç giderilir çünkü ferfene sırasında kimse ferfeneyi icapsız, izinsiz terk edemez, dışarı çıkamaz. Bu edeptendir.

Ferfenede yanlış hareket eden önce uyarılır, bilahare ayakkabısı dışarda ters çevrilir. Bu bir daha ferfeneye katılamazsın demektir. Divan üyelerinin bir daha yapmayacağı fikrinin sabit olması durumda af söz konudur ama öncesinde bir ceza verilir. Bu cezaların nasıl ve neler olduğunu ilerde yazacağım.

Ferfenede edep esastır. Büyüklere, aksakallılara, bilge kişilere hürmet ve saygı esastır. Hiç kimse karşılıklı müsaadesiz konuşmaz. Küslerin barıştırıldığı ferfenede, kimse bir başkasına tarizde bulunamaz.
Ferfenede oyunlar: Ara sonrası oyunlara geçilir bu türkülü oyun havaları olduğu gibi kış gecelerinde seyirlik oyunlar olur. Bu oyunlar;

• Arap oyunu.
• Deveci oyunu.
• Kazan karası.
• Fincan oyunu.
• Evci oyunu.
• Sınır taşı oyunu.
• Yoğurt yeme.
• Daldırma oyunu ( Gözler bağlı Karşısındakine yemek yedirme )

ve benzeri bir çok seyirlik oyun oynanır. Sonra sazlar ile Ankara oyun havaları çalınır. Zeybekler oynar. Nihayet Cezayir oyun havası ile ferfene nihayet bulur.

Ferfenede katılımcıların mutlaka sorumlu olduğu bir arkadaşı olur. Bu kişiler birbirlerinden sorumlu olur. Birbirlerine her konuda destek olur ve ferfene de kendilerinden haberleri paylaşırlar.

Ferfenede misafirlik: Gelen misafir mutlaka bir ferfene üyesini tavsiyesi ve onun sorumluluğu altında Ferfeneye iştirak eder, edebi adabı ondan öğrenir.

Ferfeneye katılanlar doğruluk, edep ve bilgi sahibi olmalı, bilgisini paylaşmalıdır. Ankara’da ferfeneye katılmak ayrıcalıktır. Bu konuda “Kız anadan öğrenir çeyiz dizmeyi, oğlan babadan öğrenir ferfeneyi, muhabbetle gezmeyi” denir.

Ferfenede oturma nizamı: Ankara evlerinde ve konaklarında yapılan ferfenelerde, en yaşlılar başköşede olmak üzere yaş sırasına göre oturulur. Yemekte ve bütün ferfenelerde en yaşlıdan başlamak şartı ile oturulur. Gençler kapıya yakın otururlar. Burada makam rütbe zenginlik fakirlik gözetilmez. Yaşlanan gençlerin yerine daha gençler alır. Ferfenede sohbet ehli olan bilge kişiler konuşma sırasında en yaşlının yanında konuşma ve bilgi aktarımı yapar ve “Söz başlayınca lakırdı susar” adabı uygulanır.

Ferfenede en iyi saz çalan, en yaşlı en bilge kişinin yanında, başköşede oturur ve sazını çalar. Burada yaşlı-genç farkı gözetilmez.

Ferfenede oyunlar yine seğmense, kol başının sözüne uyularak yapılır. Oyunda en iyi bildiği oyun başta olmak üzere, herkese yer verilir.

Ferfenede Ocak Başı: Yemeğin dağıtılması, mutfak ve yemek nizami, çay, ayran ve şerbet dağıtılması ondan sorulur. Ferfene nizamın düzenleyen kişiye tabi olur, sadece onun emri ile hareket eder. Onun işaret ile servise başlanır.

Ankaralı seğmenlerin duayeni Rahmetli Genç Osman (Osman Genç Türk ) Efe, “Saz başlayınca söz susar” dizesini altın bir öğüt olarak söylemekle beraber hiçbir zaman saz çaldığı toplumda nezaketsiz davranmamıştır. Saz çaldığı sırada sohbet edeni uyarmak yerine, sazını çalmayı bırakmıştır.

Sohbet edenler de bu davranış karşısında sözü kesmişlerdir. Rahmetli Efe bir iki hava çaldıktan sonra ara vermiş, kısa da olsa bir sohbet faslı açmıştır. (Günümüz ferfenelerinde bazı kişilerin hoyrat tavırlar sergilemek yerine bu ibretlik durumdan hisse çıkarmalıdırlar.)

Ferfene kelime manasında olduğu gibi aydınlatma, aydınlanma anlamındadır. Bu da kısaca bilgiyi, örfü, adabı edebi öğrenmek, yani ışığa kavuşmaktır.

Kaynaklar:
* Halil Bedi Yönetken’in 1938 yılında Ankara ve çevresinde derlediği “Anadolu gelenekleri” eserinin 1965 yılı ikinci baskısı. (Bu kıymetli eserde Yağcıoğlu Fehmi Efe, Genç Osman Efe ve Çelik İbrahim Efe’nin anıları ve söyleşileri esas alınmıştır.)
* Ankara Kulübü’nün çok eski seğmen büyüklerinin, Hacettepe’de yaşayan değerli Ankaralı bilge kişilerin, rahmetli Babaannem Samiye Balaban ile Dedem’in anlatımları.
Ankara Kulübü derneğinde ferfene:
Tarihi Abidinpaşa Köşkünde İcra edilen Ferfene Eski Kültürlerimizde yaşatılanlarla Tam olarak ayni Olmakla beraber. HER Çarşamba saat 11.30 ila 16.30 arasında yapılmakta Öğle namazı sonrası Günün Hazırlanan Mütevazi yemeği ile başlar Yemek öncesi Yemekle görevli Ocak Mensubu Tabir edilen Görevlilerin Yemek bedelini Yemek Fişi karşılığı toplamaları ile başlar Hep Birlikte yenen yemek sonrası Şükür duası yapılır. Masalar Toplanır Kısa bir sohbet çay Molasından Sonra Ankara’nın Tanınmış saz sanatçılarının Tek veya Koro Halindeki Ankara Türkü ve Oyun Havalarını İcra etmeleri ile devam eder. Arada Önemli duyurular iletilir Çay Molası verilir Kart ve Genç Seymenlerin Otantik Ankara Havalarını ve Halk Oyunlarını gösterileri ile devam eder.
Ankara Kulübüne zaman zaman bayan üyeler ve misafirlerde ferfeneye katılabilir. Zaman zaman okulların ve yabancı turistlerin katılımlıları da olmaktadır.
Tarihi Abidinpaşa köşkü bir kent müzesi durumundadır. Üst katında tarihi Ankara fotoğrafları, tarihi Ankara kıyafetleri, seğmen kadın-erkek kıyafetleri, aksesuarları sergisi ve Türkiye’de eşi Olmayan kitre bebekler sergisi bulunur. (seğmen ve seğmen bacıları, Anadolu kadın kıyafetleri, gelin başları, kitre minyatürleri). Bu sergi ve müze herkese açıktır. Gelen üyelerin, misafirlerin gezmesi tavsiye edilir.
Zaman Zaman vefat eden Ankara Kulübü Üyeleri için yakınları tarafından ferfene yemeği düzenlenir. Arzu edenlere açık ve ücretsizdir. Bu yemek sonrası Kuran-ı Kerim tilaveti, Yasin-i Şerif ve dualar okunur. Ferfenelerde dernek üyeleri, birbirlerinin sağlık ve mutluluk günlerinden haberdar olur. Yozlaşan Ankara müziğini icra edenlere karşı otantik sözleri ve oyunları ile gelecek kuşaklara aktarılması ferfene sayesinde olur.
Ferfeneye misafirler de eş, dost ve arkadaşlarını getirebilir. Yalnız birkaç gün öncesinden haber vermesi, hazırlanacak ferfene yemeğinin sayısının artırılması açısından yararlı olacaktır.
Ankara Kulübü Genel Merkezi, tarihi Abidin Paşa Köşkü’ndedir. Adresi; Münzeviler Caddesi No 6’dır. Askerlik Daire Başkanlığı karşısında, Abidinpaşa Paşa Camisi bitişiğinde, bahçe içinde yer alır. Yanı başında Ankara manzaralı bir park vardır.

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

*

Şu HTML etiketlerini ve özelliklerini kullanabilirsiniz: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>